Jak zostać tłumaczem przysięgłym? Wymagania i egzamin państwowy

Aby zostać tłumaczem przysięgłym w Polsce, trzeba spełnić wymagania ustawowe, złożyć wniosek do Ministerstwa Sprawiedliwości, zdać państwowy egzamin pisemny i ustny, a następnie złożyć ślubowanie i uzyskać wpis na oficjalną listę tłumaczy przysięgłych. To zawód regulowany ustawą o zawodzie tłumacza przysięgłego, a uprawnienia są potrzebne do sporządzania i poświadczania tłumaczeń wykorzystywanych między innymi przez sądy, urzędy, prokuraturę i notariuszy.

Kto może zostać tłumaczem przysięgłym?

Tłumacz przysięgły wykonuje czynności o znaczeniu prawnym. Poświadcza tłumaczenia i odpisy dokumentów, a także może tłumaczyć ustnie podczas czynności sądowych, urzędowych lub notarialnych. W przeciwieństwie do tłumacza zwykłego działa na podstawie uprawnień państwowych, posługuje się urzędową pieczęcią i ponosi odpowiedzialność za rzetelność wykonanej czynności.

Podstawą prawną jest Ustawa o zawodzie tłumacza przysięgłego. Kandydat musi spełnić warunki formalne niezależnie od tego, czy chce pracować z językiem angielskim, niemieckim, ukraińskim, arabskim czy innym językiem, dla którego przeprowadzany jest egzamin.

Wymagania ustawowe obejmują:

• Obywatelstwo polskie, państwa członkowskiego Unii Europejskiej, państwa EFTA albo innego państwa, jeśli kandydat ma prawo podjąć zatrudnienie lub samozatrudnienie w Polsce na podstawie przepisów unijnych lub obowiązuje zasada wzajemności.
• Pełną zdolność do czynności prawnych.
• Znajomość języka polskiego na poziomie pozwalającym wykonywać tłumaczenia prawne, urzędowe i specjalistyczne.
• Wykształcenie wyższe uzyskane w Polsce lub w państwie uznawanym na zasadach określonych w przepisach.
• Niekaralność za przestępstwo umyślne, przestępstwo skarbowe lub nieumyślne przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu obrotu gospodarczego.
• Znajomość języka obcego na poziomie umożliwiającym tłumaczenie w obu kierunkach, co jest sprawdzane podczas egzaminu państwowego.

Od 2015 roku nie trzeba kończyć konkretnego kierunku filologicznego ani posiadać tytułu magistra filologii. Wymagane jest wykształcenie wyższe, ale może ono mieć profil prawniczy, ekonomiczny, techniczny lub inny. Minister Sprawiedliwości może także zwolnić kandydata z wymogu wykształcenia wyższego, gdy liczba tłumaczy danego języka jest niewystarczająca dla potrzeb wymiaru sprawiedliwości. Wniosek o takie zwolnienie należy złożyć odpowiednio wcześnie, nie później niż 30 dni przed egzaminem.

Jak wygląda droga do uzyskania uprawnień?

Sam dyplom i biegła znajomość języka nie dają prawa do wykonywania zawodu. Kandydat musi przejść formalną procedurę oraz zaliczyć obie części egzaminu przed Państwową Komisją Egzaminacyjną.

1. Złóż wniosek o wyznaczenie terminu egzaminu do Ministerstwa Sprawiedliwości. Wniosek można złożyć pisemnie albo elektronicznie, korzystając z podpisu kwalifikowanego lub profilu zaufanego.
2. Odbierz zawiadomienie o terminie i miejscu egzaminu. Przewodniczący Komisji powinien przekazać informację co najmniej 21 dni przed egzaminem. Termin egzaminu wyznacza się nie później niż w ciągu roku od złożenia wniosku.
3. Zapłać opłatę egzaminacyjną w terminie 7 dni od doręczenia zawiadomienia. Oficjalna informacja Ministerstwa Sprawiedliwości wskazuje opłatę w wysokości 800 zł. Przy zmieniających się przepisach wykonawczych przed przelewem trzeba sprawdzić aktualną kwotę na stronie urzędu.
4. Przystąp do części pisemnej. Jeżeli wynik będzie pozytywny, kandydat zostanie dopuszczony do części ustnej.
5. Zdaj część ustną egzaminu. Komisja ocenia oba etapy łącznie, a wynik dokumentuje w protokole.
6. Przekaż wymagane dokumenty potwierdzające spełnienie warunków ustawowych. Ministerstwo może wezwać kandydata do uzupełnienia braków formalnych.
7. Złóż ślubowanie wobec Ministra Sprawiedliwości. Po tej czynności kandydat otrzymuje świadectwo potwierdzające uprawnienia.
8. Zostaniesz wpisany na listę tłumaczy przysięgłych. Dopiero wpis pozwala legalnie wykonywać czynności tłumacza przysięgłego.

Jak wygląda egzamin państwowy?

Egzamin organizuje Ministerstwo Sprawiedliwości, a przeprowadza go Państwowa Komisja Egzaminacyjna. Sprawdza on nie tylko znajomość języka, lecz także umiejętność pracy z tekstami prawniczymi, sądowymi, urzędowymi i ekonomicznymi. Znajomość języka codziennego nie wystarcza, ponieważ kandydat musi rozumieć terminologię oraz konwencje stosowane w dokumentach obu systemów prawnych.

Część pisemna

Część pisemna trwa 4 godziny i obejmuje cztery tłumaczenia:

• dwa teksty z języka polskiego na język obcy,
• dwa teksty z języka obcego na język polski,
• po jednym tekście w każdym kierunku o charakterze sądowym, urzędowym lub prawniczym.

Teksty mogą dotyczyć między innymi umów, wyroków, pism procesowych, dokumentów administracyjnych, prawa spółek, rachunkowości lub spraw pracowniczych. Kandydat musi zachować sens oryginału, właściwy rejestr językowy i terminologię, a w przypadku tłumaczenia poświadczonego również prawidłowo opisać dokument oraz sposób jego sporządzenia.

Do części ustnej przechodzą osoby, które uzyskały wynik pozytywny z części pisemnej. W materiałach dotyczących egzaminu wskazuje się próg 75% punktów, czyli 150 punktów na 200. Szczegółowe zasady oceniania należy zawsze sprawdzić w aktualnych regulaminach i komunikatach Komisji.

Część ustna

Część ustna składa się z dwóch rodzajów zadań. Pierwszym jest tłumaczenie a vista, czyli ustny przekład tekstu pisanego. Kandydat otrzymuje dokument w języku obcym, zapoznaje się z nim i tłumaczy go na język polski bez przygotowania pełnej wersji pisemnej.

Drugim zadaniem jest tłumaczenie konsekutywne. Egzaminator odczytuje wypowiedź po polsku, zwykle z przerwami umożliwiającymi przekład, a kandydat tłumaczy ją na język obcy. W części ustnej również przewidziane są teksty o charakterze sądowym, urzędowym lub prawniczym, dlatego liczy się nie tylko płynność mówienia, ale też dokładność, pamięć słuchowa i szybkie rozpoznawanie terminów.

Najczęstszy błąd polega na przygotowaniu wyłącznie do przekładu pisemnego. Egzamin wymaga równoległego ćwiczenia czterech kompetencji: tłumaczenia pisemnego w obu kierunkach, tłumaczenia a vista oraz przekładu konsekutywnego.

Jak przygotować się do egzaminu?

Filologia może zapewnić bardzo dobrą znajomość języka, ale często nie obejmuje prawa, procedur sądowych, administracji i ekonomii na poziomie wymaganym przez egzamin. Z kolei osoba po prawie lub ekonomii może potrzebować intensywnego rozwijania warsztatu tłumaczeniowego. Najlepszy plan zależy więc od tego, które kompetencje kandydat już posiada.

Pomocne mogą być studia podyplomowe z tłumaczeń specjalistycznych, prawa dla tłumaczy lub przygotowania do zawodu tłumacza przysięgłego. Nie są one ustawowym warunkiem dopuszczenia do egzaminu, ale porządkują wiedzę i pozwalają ćwiczyć zadania zbliżone do egzaminacyjnych. Możliwa jest także samodzielna nauka, pod warunkiem systematycznej pracy na rzeczywistych dokumentach i korzystania z wiarygodnych źródeł terminologii.

Przed egzaminem warto przygotować dokumenty potwierdzające spełnienie warunków formalnych oraz sprawdzić zasady korzystania ze słowników i własnych glosariuszy. Materiały pomocnicze mogą być dozwolone, ale ograniczony czas sprawia, że nie zastąpią znajomości terminologii.

Co dzieje się po zdaniu egzaminu?

Po pozytywnym wyniku obu części i weryfikacji warunków ustawowych kandydat składa ślubowanie, a następnie zostaje wpisany na listę tłumaczy przysięgłych prowadzoną przez Ministra Sprawiedliwości. Tłumacz składa również wzór podpisu i odcisk pieczęci właściwym organom.

Pieczęć zawiera imię i nazwisko tłumacza, język, w zakresie którego ma uprawnienia, oraz numer pozycji na liście. Jest zamawiana za pośrednictwem Ministra Sprawiedliwości w Mennicy. Dopiero prawidłowe poświadczenie dokumentu podpisem i pieczęcią nadaje tłumaczeniu formę wymaganą w wielu postępowaniach urzędowych.

Do podstawowych obowiązków zawodowych należą:

• Prowadzenie repertorium, czyli ewidencji wszystkich wykonanych czynności. Repertorium obejmuje między innymi datę przyjęcia zlecenia, opis dokumentu, język, rodzaj tłumaczenia, liczbę stron, wynagrodzenie oraz informacje o tłumaczeniach ustnych.
• Rzetelne poświadczanie tłumaczeń i odpisów wraz ze wskazaniem, czy czynność wykonano na podstawie oryginału, kopii, odpisu lub wcześniejszego tłumaczenia.
• Zachowanie poufności informacji uzyskanych przy wykonywaniu zlecenia.
• Ponoszenie odpowiedzialności zawodowej za błędy, nierzetelność i naruszenie obowiązków określonych w przepisach.
• Udostępnianie dokumentacji do kontroli w zakresie przewidzianym prawem, między innymi prawidłowości prowadzenia repertorium i rozliczeń za czynności zlecane przez organy publiczne.

Droga do zawodu nie wymaga konkretnej filologii, ale wymaga połączenia biegłości w dwóch językach, znajomości terminologii prawnej i sprawnego tłumaczenia pisemnego oraz ustnego. Najpierw trzeba spełnić warunki ustawowe, później zdać oba etapy egzaminu, a prawo do wykonywania zawodu powstaje po ślubowaniu i wpisie na listę.

Informacje o opłatach, terminach i wymaganych dokumentach mogą się zmieniać. Przed złożeniem wniosku sprawdź aktualne komunikaty Ministerstwa Sprawiedliwości oraz obowiązujące przepisy.